નિદ્રા – જ્યોતિ થાનકી

[ મહર્ષિ અરવિંદ તેમજ શ્રી માતાજીના વિચારો પર આધારિત ‘ચલો જીવનને મધુર બનાવીએ’ પુસ્તકમાંથી સાભાર. ]
ઘણીવાર એવું બને છે કે આખી રાત આપણે પથારીમાં સૂતાં હોઈએ છતાં સવારે ઊઠીએ ત્યારે સાવ થાકેલા લાગીએ છીએ. શરીર હળવું થવાને બદલે ભારે થયેલું લાગે છે ને આપણને પથારીમાંથી ઊઠવાની મરજી જ થતી નથી. ઊંઘ આપણને સ્ફૂર્તિ, આરામ અને શક્તિ આપવાને બદલે જાણે જડતા, તમસ અને થાકથી ઘેરી લેતી હોય એવો અનુભવ ત્યારે કેમ થતો હશે ? ઘણીવાર આપણે ઊંઘવા જઈએ અને ઊંઘવા માટેનો પ્રયત્ન કરીએ તોય ઊંઘ આપણાથી જોજન દૂર નાસી જાય છે. અને પછી આપણને કેમેય ઊંઘ આવતી નથી. અને આપણે આખી રાત પથારીમાં તરફડતા હોઈએ છીએ. આમ લાખ પ્રયત્ન કરવા છતાં પણ ઊંઘ કેમ આવતી નહીં હોય ? ઘણીવાર એવું પણ બને છે કે ઊંઘમાં આપણા પર કોઈ ઓથાર ચઢી આવે છે. જાતજાતના બિહામણા સ્વપ્નાંઓ અને ખાઉં ખાઉં કરતી ભૂતાવળોથી આપણે ઘેરાઈ જઈએ છીએ. આમ તો આપણે પથારીમાં સૂતાં જ હોઈએ છીએ, છતાં ન જાણે આપણે આખી રાત ક્યાંના ક્યાં ભટકતા હોઈએ છીએ. તો એમ કેમ થતું હશે ? કેટલાક માણસો તો ઊંઘમાં જ ચાલતા હોય છે. અને ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં અનેક કામો પણ કરી લેતા હોય છે. પણ એ વખતે એમને જો કોઈ જગાડી દે ને પૂછે કે તેઓ શું કરે છે, તો એની એમને ખબર જ નથી હોતી. ઊંઘમાં જ માણસ આટલો ચંચળ કેમ બની જતો હશે ? ઊંઘ વિષે આવા અનેક પ્રશ્નો આપણા મનમાં સ્વાભાવિક રીતે જ ઊઠે છે.
માણસની જિંદગીના સમયનો અર્ધો ભાગ રોકી લેતી આ નિદ્રા સાચે જ આપણા જીવનની એક રહસ્યમય ઘટના છે. નિદ્રાના આ રહસ્યમય પ્રદેશને શ્રી માતાજીએ પોતાની સાધના ને અનુભવો દ્વારા ખોલ્યો અને નિદ્રા દરમિયાન ઉદ્દભવતી સઘળી સમસ્યાઓનો ઉકેલ પણ તેમણે આપણને આપ્યો છે કે જેથી આપણે અભાનપણે ગમે તેમ નહીં પણ સભાન રીતે નિદ્રા લઈ તે દ્વારા આપણો ઝડપી વિકાસ સાધી શકીએ. કેટલાક લોકો તેમની પાસે ફરિયાદ લઈને આવતા કે ખૂબ પ્રયત્ન કરવા છતાં અમને ઊંઘ બિલકુલ આવતી નથી અને તેનો થાક જ અમને વધુ થકવી નાંખે છે. ત્યારે શ્રી માતાજી તેમને કહેતાં : ‘તો પણ તમે ધ્યાન કરવા માંડો, તમે તુરત જ ઊંઘી જશો.’ પોતાની ચેતના વિખરાયેલી હોય, ચિત્ત અશુદ્ધ હોય, મનમાં અસંખ્ય વિચારોની ગડમથલ હોય, પ્રાણમાં આવેગ અને ઉશ્કેરાટ હોય, અનેક પ્રકારની લાગણીઓ હૃદયમાં ઉછળતી કૂદતી હોય, અને માણસ પોતે ક્યાં છે, એની પણ ખબર ન હોય તો પછી એ સ્થિતિમાં એને ઊંઘ આવે ક્યાંથી ?

મોટે ભાગે માણસ પથારીમાં સૂવા જાય ત્યાર પછી તે જેમ બને તેમ જલ્દી ઊંઘી જવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ત્યારે તે તેના મનની, પ્રાણની, ચેતનાની જે સ્થિતિમાં હોય એ સ્થિતિમાંથી જ સીધો ઊંઘમાં ઘસી જાય છે. પણ એ રીત બરાબર નથી. શ્રી માતાજી કહે છે, ‘કેમ ઊંઘવું તેનું માણસને જ્ઞાન નથી. તેના પરિણામે માણસ ઊંઘવા જાય ત્યારે સારો હોય અને ઊઠે ત્યારે માંદો અને થાકેલો હોય. એનો અર્થ એ કે તે ઊંઘમાં અચેતનાના આક્રમણોનો ભોગ બને છે. એટલે જો સાચી રીતે ઊંઘવા માટે માણસ થોડોક પણ નિયમિત પ્રયત્ન કરે તો ઊંઘ એને સાચો આરામ અને અખૂટ શક્તિ પૂરી પાડી શકશે.
તેઓ કહે છે : ‘તમે ખૂબ થાકી ગયા હો ત્યારે થાકેલા શરીરે તમારે ઊંઘવું નહીં. કેમ કે એથી તમે અચેતનામાં સરી પડો છો. પણ તમારે પથારીમાં લાંબા થઈને પડ્યા રહેવું. હળવા થવું. શરીરના સઘળા અવયવોને એકદમ શિથિલ કરી દેવા. જાણે એમાં હાડકાં કે માંસપેશીઓ છે જ નહીં એવું ઢીલું શરીર લાગવું જોઈએ. નરમ નરમ રજાઈના જેવું ઢીલું શરીર કરીને પથારીમાં થોડો વખત પડ્યા રહેવું. બિલકુલ હલનચલન કરવું નહીં કે શરીર કોઈ થડકાટ અનુભવે નહીં, પછી મનને શાંત અને નિષ્ક્રિય બનાવી દેવું. મનમાં કોઈ જ વિચાર ન લેવો. કોઈ સમસ્યા કે ગૂંચનો વિચાર ન કરવો. દિવસ દરમિયાન કરેલાં કાર્યો વાગોળવા નહિ, વિચારોને સક્રિય રીતે અનુસરવા નહીં. કોઈ પણ જાતનો માનસિક પ્રયત્ન ન કરવો. મસ્તક પર મહાન શાંતિ અને મૌનનું બળ મૂકવું. પછી તમારા પ્રાણમય સ્વરૂપને અને લાગણીઓને શાંત કરી દેવી. આ બધું થઈ જાય પછી તમારા સ્વભાવ પ્રમાણે પ્રાર્થના અને અભીપ્સા કરવી. એકાગ્રતા કરવી. નિદ્રા દરમિયાન સર્વ વિરોધી બળોથી રક્ષા કરવા માટે ભગવાનની કૃપાને વિનંતી કરો કે, ‘હે ભગવાન મારી નિદ્રા પર તમે ચાંપતી નજર રાખજો.’ અને પછી ધીમે ધીમે ઊંઘમાં ચાલ્યા જાઓ. આ પ્રકારની ઊંઘવાની પદ્ધતિ એ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે. જો દરેક રાત્રિએ તમે આ પ્રમાણે કરવાનું ચાલુ રાખશો તો થોડા જ સમયમાં તમારી નિદ્રા ખૂબ સચેતન બની જશે. અને તમે અનુભવશો કે એક પ્રકાશ રહેલો છે, જે તમને ધીમે ધીમે દિવ્ય જીવન પ્રત્યે લઈ જઈ રહ્યો છે. અને તે સમયે તમને નિદ્રા આવી જાય તે ઊંઘ સારામાં સારી હશે. અંધારા ગર્તમાં ઊતરી પડવાને બદલે પછી તમે પ્રકાશના ધામમાં નિદ્રા લેશો. પછી સવારમાં જ્યારે તમે જાગૃત થશો ત્યારે અત્યંત તાજગીભર્યા, ચૂસ્ત અને સંતુષ્ટ હશો.’
ઊંઘમાં જો તમે જાગૃત હો, સભાન અને સચેતન હો તો મન અને પ્રાણ શાંત થયા પછી તમે તમારી શારીરિક ચેતનામાંથી બહાર નીકળવા પ્રયત્ન કરો છો અને વધારે સૂક્ષ્મ એવી ચેતનામાં પ્રવેશ કરો છો. એ સમયે તમારે તમારા પ્રાણમય સ્વરૂપને ઊંઘમાં મૂકી દેવું અને કહેવું, ‘હવે આરામ કરો.’ શાંત થઈ જાઓ, અને પછી માનસિક જગતમાં પ્રવેશ કરી મનોમય જગતને કહેવું ‘હવે તું આરામ કર, શાંત થઈ જા.’ અને ત્યાંથી એનાથી આગળના પ્રદેશમાં નીકળી જવું. ત્યાં પણ બધાંને શાંત રહેવા કહેવું. આમ બધાંને શાંત કરતા જઈને આગળ ને આગળ ચાલ્યા જાઓ ત્યાં સુધી કે જ્યાં સુધી તમે એવી સ્થિતિમાં ન પહોંચો કે જ્યાં નામરૂપથી પર સચ્ચિદાનંદ રહેલું છે, જ્યાં બધું જ બંધ પડી જાય છે. ત્યાં સુધી આગળ વધતા રહો. અને એ સ્થિતિમાં તમે ફક્ત ત્રણ જ મિનિટ રહેશો તો પણ જ્યારે તમે પાછા તમારી શારીરિક ચેતનામાં આવશો ત્યારે સંપૂર્ણ રીતે આરામમય, તાજગીભર્યા અને એવા રક્ષિત હશો કે જાણે તમે કલાકો સુધી ઊંઘ્યા ન હો ! આ વસ્તુ એવી છે કે જે કરવા માટે અભ્યાસ હોવો જોઈએ. કોઈ એક જ રાત્રિમાં આ બની શકે નહીં. થોડી મહેનત માગી લે તેવી આ પ્રક્રિયા છે. અને થોડી ખંત પણ હોવી જોઈએ. તેમ છતાં આ વસ્તુ દરેકે શીખવી જોઈએ.’
સામાન્ય રીતે આપણે કેટલા કલાક ઊંઘવું જોઈએ એ પ્રશ્ન પણ આપણા મનમાં ઊઠે છે. એના ઉત્તરમાં શ્રી માતાજી કહે છે : ‘જો માણસ રાત્રિમાં સચેતન હોય, સભાન હોય અને જાગૃતપણે તે પોતાના ચૈત્ય કેન્દ્રમાં જઈ શકતો હોય અને ત્યાં આરામ લઈ શકતો હોય, તો તે પોતાની ઊંઘ થોડી મિનિટોમાં જ પૂરી કરી શકે છે. થોડીક જ મિનિટોમાં એ પોતાની ઊંઘની સઘળી અવસ્થાઓ પસાર કરી શકે છે પણ એ માટે નિદ્રામાં પૂરી સભાનતા હોવી જરૂરી છે.’ પરંતુ ઘણું કરીને સામાન્ય માણસને છ થી સાત કલાકના આરામની અને ઊંઘની જરૂર રહે છે. નાના બાળકોને વધારે ઊંઘની જરૂર રહે છે પણ તેઓ તેમની ચેતનાની સહજ અવસ્થામાં રહેતા હોવાને પરિણામે એમને જ્યારે જ્યારે ઊંઘની જરૂર પડતી હોય છે ત્યારે ત્યારે તેઓ સહજ રીતે ઊંઘી જ જતા હોય છે.
આજના સતત પ્રવૃત્તિમય જીવનમાં આપણે મોડે સુધી જાગતા હોઈએ છીએ. રેડિયો, ટેલિવિઝન, સિનેમા, નાટક, મહેફિલો વગેરે પ્રવૃત્તિઓમાં અત્યંત વ્યસ્ત રહેતા માણસોને રાત્રે બાર વાગ્યા પછી જ ઊંઘવાનો સમય મળતો હોય છે. મોડી રાત્રે પછી તંગ મનોદશામાં જ સૂવાનો તેઓ પ્રયત્ન કરતા હોય છે. મોડે સુધી જાગતા હોય એટલે સ્વાભાવિક છે કે ઊઠવાનું પણ મોડું જ થતું હોય છે. આ સંદર્ભમાં શ્રી માતાજી કહે છે કે જો તમારે પ્રકૃતિમાંથી શાંતિ અને શક્તિ મેળવવી હોય તો વહેલા સૂઈને વહેલા ઊઠવાની આપણી પ્રાચીન પરંપરાને અનુસરો. તેમણે બાળકોને વાર્તાલાપમાં કહ્યું હતું, ‘પૃથ્વી રસાયણશાસ્ત્રમાં રસ ધરાવનારા વૈજ્ઞાનિકો પાસેથી મેં સાંભળ્યું હતું કે અમુક પ્રકારના સૂર્યકિરણો મધ્યરાત્રિ સુધી સક્રિય હોય છે. અને મધ્યરાત્રિ પછી બીજા કિરણો સક્રિય બને છે. પ્રથમ પ્રકારના કિરણો તમને શક્તિ આપે છે અને બીજા પ્રકારના કિરણો તમારી શક્તિને હરી લે છે. એ સમુદ્રમાં સ્નાન કરવા જેવી પ્રક્રિયા છે. જો સમુદ્રમાં તમે થોડો સમય સ્નાન કરો તો તમને શક્તિ મળશે પણ જો તમે વધુ વખત સમુદ્રમાં રહેશો તો તમને ખૂબ થાક લાગશે. વળી પ્રતીકાત્મક રીતે જોતાં આ વાત સાચી લાગે છે કે મધ્યરાત્રિ સુધી સૂર્ય આથમતો જતો હોય છે અને જ્યારે સૂર્ય આથમે છે, ત્યારે પૃથ્વી પર શાંતિનું અવતરણ થાય છે અને આ શાંતિ ઊંઘ માટે ખૂબ સહાયક હોય છે. મધ્યરાત્રિ પછીના પહેલા કલાકથી જ સૂર્ય ઊગતો જાય છે અને જ્યારે સૂર્ય ઊગે ત્યારે પૃથ્વી ઉપર જોરદાર શક્તિ ઊતરી આવે છે અને એ શક્તિ કામ કરવા માટે સહાય કરે છે. તમે જ્યારે મોડા સૂઈને મોડા ઊઠો ત્યારે કુદરતની વિરુદ્ધ વર્તન કરો છો. અને એ સ્થિતિ ડહાપણ ભરેલી ન ગણાય.’ આમ મોડા સૂઈને મોડા ઊઠવાથી નથી આપણે પૃથ્વી પર ઊતરી રહેલી શાંતિનો લાભ મેળવી શકતા કે નથી આપણે શક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકતા. ઊંઘ દ્વારા પ્રકૃતિ આપણને જે શાંતિ અને શક્તિની ભેટ રોજ રોજ આપે છે, એ આપણે આમ માત્ર બેદરકારીને લીધે જ ગુમાવી દઈએ છીએ.
ઘણી વખત કેટલાક માણસો ઊંઘમાં બોલબોલ કરતા હોય છે કે ચાલવા લાગતા હોય છે કે કંઈક કામ કરવા લાગતા હોય છે, પણ જો એમને જગાડીને પૂછીએ કે તેઓ શું કહે છે કે કરે છે તો તેની તેમને ખબર હોતી નથી. આશ્રમના બાળકોએ શ્રી માતાજીને પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો કે માણસ શા માટે ઊંઘમાં આવી બધી પ્રવૃત્તિઓ કરતો હશે ? શ્રી માતાજીએ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં સમજાવ્યું હતું : ‘તમે અત્યંત થાકીને લોથપોથ થઈને સૂઈ જાઓ ત્યારે તમારા ભૌતિક શરીરને આરામની જરૂર હોય છે એટલે ભૌતિક શરીર ઊંઘી જાય છે. શરીરની જે ભૌતિક સ્થૂળ ચેતના છે તે ઊંઘી જશે, પણ તમારા સૂક્ષ્મ ભૌતિક શરીરની ચેતના, પ્રાણમય ચેતના અને મનોમય ચેતના ઊંઘતી નથી. એની સઘળી ક્રિયાઓ ચાલુ જ રહે છે. જે ભાગ ઊંઘતો નથી એ સક્રિય રહે છે. તે શરીરની ભૌતિક ચેતના કે જે ઊંઘી ગઈ છે, એને સાધન બનાવ્યા વિના શરીરનો જ સીધો ઉપયોગ કરે છે અને તે શરીર પાસે સીધેસીધું કામ કરાવે છે. અને તેના પરિણામે લોકો નિદ્રાચારી બને છે. આંતરચેતના જે જાગૃત છે, તેની પાછળ પાછળ શરીર ચાલી નીકળે છે. આ નિદ્રાચરણ દરમિયાન વ્યક્તિ અનેક અદ્દભૂત વસ્તુઓનું સર્જન પણ કરે છે. પણ એ ભયાનક સ્થિતિ છે. એમાં ઘણી અપેક્ષિત વસ્તુઓ પણ બને છે. જેવી કે પ્રાણમય સ્વરૂપને દુર્ઘટના નડવી વગેરે. જો આજુબાજુ બીજા લોકો હોય અને નિદ્રાચારી વ્યક્તિને ઢંઢોળે તો પરિસ્થિતિ અત્યંત વિકટ બની જાય છે.’ આમાંથી ઉગરવા માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે : સૂતા પહેલાં એકાગ્રતા કરવી, ધ્યાન કરવું અને શરીર પર સંકલ્પ મૂકવો. તો ધીમે ધીમે શરીરની નિદ્રાચરણની ટેવમાંથી મુક્ત થઈ જવાશે.
માણસની ઊંઘમાં બનતી જો કોઈ સહુથી વધુ રહસ્યમય અને રોમાંચકારી ઘટના હોય તો તે સ્વપ્નાંઓ છે. જાતજાતના અને ભાતભાતના સ્વપ્નાંઓમાં માણસ ભ્રમણ કરતો હોય છે. આ સ્વપ્નાંઓને પરિણામે માણસની ઊંઘ શાંત અને સ્વસ્થ બનતી નથી. અને ઘણીવાર બિહામણા સ્વપ્નાંઓથી તે એટલો તો ભયભીત બની જતો હોય છે કે તેની જાગૃત અવસ્થામાં પણ તેને ભય લાગવા માંડે છે. સ્વપ્નાઓ વિશે શ્રી માતાજીને ઘણા પ્રશ્નો પૂછવામાં આવતા હતા અને તે બધાંના તેમણે આપેલા ઉત્તરોમાંથી આપણને સ્વપ્નમાં જગતનું રહસ્ય જાણવા મળે છે. એક બાળકે પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો કે સ્વપ્નાંઓનો આધાર માણસની દિવસની પ્રવૃત્તિઓ ઉપર હોય છે ખરો ?’ આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં શ્રી માતાજીએ જણાવેલું કે રાત્રે ઊંઘ દરમિયાન આવતાં સ્વપ્નાંઓનો આધાર દિવસે માણસ કેવો હતો એના ઉપર બિલકુલ નથી હોતો, કારણ કે માણસે દિવસે કેવું આચરણ કર્યું હતું તેની અસર હંમેશાં તેની ઊંઘમાં થતી પ્રક્રિયાઓ પર પડતી નથી પરંતુ તે જ્યારે નિદ્રામાં ગયો ત્યારે કઈ સ્થિતિમાં હતો તેના ઉપર મોટે ભાગે રહે છે. એટલે જો સ્વપ્નાંઓના ઓથારમાંથી અને બિહામણા સ્વપ્ન દ્રશ્યોમાંથી બચવું હોય તો શ્રી માતાજી રસ્તો બતાવે છે તેમ ઊંઘમાં જવાની ક્ષણે આપણે એવી અભીપ્સા સેવવી જોઈએ કે આપણી નિદ્રા ચેતનાને અંધકારમય બનાવવાને બદલે પ્રકાશમય બનાવે. આટલી અભીપ્સા કરીને પછી સૂવા જઈશું તો ભલે કદાચ તાત્કાલિક પરિણામ ન આવે પણ આપણને રાત્રે ઊંઘમાં પ્રકાશનો અનુભવ થવાની તક તો જરૂર ઊભી થાય છે.
માણસને આવતાં મોટાભાગનાં સ્વપ્નાંઓ તદ્દન સામાન્ય, નકામા અને કંટાળાજનક હોય છે. માણસ જો સારી રીતે ઊંઘ લે તો તે આવા સ્વપ્નાંઓને જરૂર અટકાવી શકે છે. એટલું જ નહીં પણ આવા નકામા સ્વપ્નાંઓથી તે મુક્ત પણ થઈ શકે છે, ઘણીવાર સ્વપ્નાંઓ અમુક સૂચન રૂપે પણ આવતાં હોય છે ને તેમાંથી ભવિષ્યમાં બનનાર ઘટનાઓનો પૂર્વસંકેત મળી જાય છે. ઘણી વખત જાગૃત ચેતનામાં માણસ પોતાના સ્વભાવની અમુક ક્ષતિઓ સ્પષ્ટપણે જાણી શકતો ન હોય, પરંતુ એના વિકાસ માટે એ અત્યંત અવરોધરૂપ હોય, તો તેને કોઈ પ્રતીકાત્મક રીતે તે સ્વપ્નમાં દેખાય છે અને પરિણામે માણસ પોતાના સ્વભાવમાં રહેલી નબળાઈને જોઈ શકે છે અને સભાન રીતે તેને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન પણ કરી શકે છે.
માણસ ઊંઘ દરમિયાન ચાલતી રહેતી પ્રક્રિયાઓને હંમેશા યાદ રાખી શકતો નથી. પણ તેણે ઊંઘમાં થતી ક્રિયાઓને યાદ રાખવા માટે અભ્યાસ કરવો જોઈએ. શ્રી માતાજી એ વિષે કહે છે : ‘ઊંઘમાંથી તાત્કાલિક ઊભા થવા કરતાં તમે ધીમે ધીમે, જરાપણ હલનચલન કર્યા વગર સ્થિર અને શાંત પડ્યા રહો ત્યારે તમને કંઈક અસ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે છે કે રાત્રિ દરમિયાન કશુંક એવું બન્યું છે કે જેનો તમારી ચેતના ઉપર કંઈક પ્રભાવ પડ્યો છે. એકદમ શાંત અને સ્થિર રહો. તે પછી થોડી વારે સ્મૃતિના પડદા પાછળથી કંઈક યાદ ઝબકશે અને સ્વપ્નાંની એક કડી તમને દેખાશે અને પછી ધીમે ધીમે આખું સ્વપ્ન યાદ આવી જશે. સ્વપ્નની આવી ઘટનાઓ ઘણી જ બોધપ્રદ હોય છે. પરંતુ મોટેભાગે માણસ જે કંઈ ઊંઘમાં કરતો હોય છે તેનું તેને ભાન હોતું નથી. પણ જ્યારે તે જાગૃત બને છે અને આ પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરે છે ત્યારે તે ઊંઘમાં ચાલતી પ્રવૃત્તિઓ ઉપર કાબૂ પણ રાખી શકે છે. જો રાત્રિમાં ચાલતી આ પ્રવૃત્તિઓ ઉપર તમે કાબૂ રાખી શકો તો તમે બધુ બંધ કરી શકો છો અને તે માટે તમારે ફક્ત આટલું જ નિયમિત રીતે કરતા રહેવાનું છે : ઊંઘવા જતા પહેલાં તમારી જાતને શાંત, નિષ્તરંગ સમુદ્ર જેવી વિશાળ બનાવી દો, તમારા મનને શાંત અને નિષ્કંપ બનાવી દો, તમને ખૂબ સરસ ઊંઘ આવી જશે
સૌજન્ય : રીડ ગુજરાતી

કર્મનો માર્ગ – જ્યોતિ થાનકી

[‘ચાલો ભગવાનને મળવા જઈએ’ પુસ્તકમાંથી સાભાર.]
કર્મ કેવાં હોવાં જોઈએ ?
 
સાધના માટે કોઈ વિશિષ્ટ કર્મોની આવશ્યકતા નથી. જે કંઈ કર્મો કરવાના છે, એ બધાં જ સાધનાના ભાગ રૂપે બની શકે છે. આધ્યાત્મિક દષ્ટિએ કાર્યોમાં કોઈ ભેદ નથી. કોઈ કામ નાનું નથી કે કોઈ કામ મોટું નથી. જોડા સીવવા કે જાજરૂ સાફ કરવું એ હલકું કામ છે, અને ચિત્રો દોરવા, કવિતા લખવી, ભાષણ કરવું એ મહાન કામ છે, એવા ભેદ આધ્યાત્મિક વલણમાં હોતા નથી. એમાં બધાં કાર્યો સમાન છે. અને દરેક કાર્ય વ્યક્તિને તેની પોતાની સર્વોચ્ચ કક્ષાએ લઈ જઈ શકવા સમર્થ છે. પણ તે પરિપૂર્ણતાની ભાવનાથી કરવામાં આવતું હોવું જોઈએ. કાર્યો પાછળની ભાવના જ અગત્યની છે. જો પ્રભુને અર્પણરૂપે કાર્ય કરવામાં આવે તો તે કાર્ય લોકોની દષ્ટિએ ગમે તેટલું હીન કેમ ન હોય, તો પણ તે ઉચ્ચત્તર જ્ઞાનનું વાહક બની શકે છે. વ્યક્તિને તેની સામાન્ય ચેતનામાંથી વિશાળતર ચેતનામાં લઈ જઈ શકે છે.
સાધનાની દષ્ટિએ કાર્ય કેવી રીતે કરવું જોઈએ ?
સામાન્ય રીતે બધાં જ મનુષ્યોને એક યા બીજા પ્રકારનાં કાર્યો તો કરવાં જ પડે છે. કેટલાક તો જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી કાર્યો કરતાં જ રહે છે. પણ બધાંને કંઈ કાર્યો દ્વારા ઈશ્વરપ્રાપ્તિ થતી નથી. કેમકે એમનું કાર્ય કરવા પાછળનું ધ્યેય ધન, કીર્તિ-પ્રતિષ્ઠા, ભૌતિક સુખ સમૃદ્ધિની પ્રાપ્તિનું હોય છે. એટલે સખ્ખત કામ કરતા હોય છે. પણ ભગવાનને માટે કામ કરનારા તો લાખોમાં થોડા જ હોય છે. જેઓ ભગવાનને માટે કામ કરે છે, તેમને ભગવાન મળે છે, એટલું જ નહીં પણ ભગવાનનું સઘળું ઐશ્વર્ય પણ મળે છે ! તો ભગવાનને મેળવવા માટે જે કામ કરવાનું છે તે કેવી રીતે કરવું જોઈએ ?
[1] સાચી રીતે કામ કરવું જોઈએ :
સામાન્ય રીતે માણસો કામ કરવું પડતું હોય છે, એટલે કામ કરતા હોય છે. ઉતાવળે પૂરું કરીને પછી એમાંથી જલદી છૂટી જવાય એ ભાવનાથી કરતા હોય છે. પરાણે કરતા હોય છે. ફરજ પડે એટલે કરતા હોય છે. આથી જેમ તેમ પતાવી દેવા માટે કરતા હોય છે. આવું કામ એમને બોજારૂપ અને ભારરૂપ લાગતું હોય છે. એમાં એમને આનંદ આવતો નથી. વેઠ જેવું લાગતું હોય છે. આવી રીતે કામ કરવાથી મનુષ્યની ચેતના નીચે ઊતરે છે. આવી રીતે કરેલા કામથી ભારે થાક લાગે છે. કંટાળો આવે છે. અણગમો ઉપજે છે. પરિણામે તેનો સ્વભાવ પણ ચિડિયો થઈ જાય છે. વાતવાતમાં ગુસ્સો આવે છે. વ્યક્તિની પ્રગતિ પણ રૂંધાઈ જાય છે. આંતરિક વિકાસની વાત તો બાજુએ રહી, પણ બાહ્ય વિકાસે ય થતો નથી. જો કાર્યને સાધનાના ભાગરૂપે બનાવવું હોય તો એ કાર્ય સાચી રીતે કરવું જોઈએ. તો પ્રશ્ન થાય છે કે સાચી રીત એટલે શું ? સાચી રીત એટલે શક્ય તેટલી ઉત્તમોત્તમ રીતે કામ કરવું જોઈએ. શ્રીમાતાજી કહે છે કે, ‘જો તમારે ઓરડો વાળવાનો હોય તો તમે ઓપરેશન થિયેટર સાફ કરી રહ્યા છો, એટલી કાળજીથી સાફ કરવો જોઈએ.’ કોઈ પણ કામ સંપૂર્ણ નિષ્ઠાથી અને દિલ રેડીને કરવું જોઈએ. આવી રીતે કામ કરવાથી ખૂબ ઝડપી પ્રગતિ થઈ શકે છે. શ્રીમાતાજી કહે છે કે, ‘તમે ધ્યાનમાં જેટલી પ્રગતિ કરો છો, તેના કરતાં દશગણી વધારે પ્રગતિ સાચી રીતે કામ કરવાથી કરી શકો છો.’ કેમકે સાચી રીતે કામ કરવાથી ચિત્તશુદ્ધિ ઝડપથી થાય છે. ચેતનાનો વિકાસ પણ ઝડપી બને છે.
[2] પૂર્ણતા માટે કાર્ય કરવું જોઈએ :
સાધનાની દષ્ટિએ કાર્ય પાછળ કઈ ભાવના રહેલી છે, એ મહત્વનું છે. પૂર્ણતાની પ્રાપ્તિ માટેની જો કાર્ય પાછળની ભાવના હોય તો નાનામાં નાના કાર્ય દ્વારા પણ વ્યક્તિની પૂરેપૂરી ચેતના અભિવ્યક્ત થાય છે અને તે રીતે તેની ચેતનાનો ઉત્તરોત્તર વિકાસ થાય છે. એ કાર્યો દ્વારા વિકાસ પામતી જતી ચેતના વિશાળતર બનીને ભાગવત ચેતના સાથે તદ્રુપ બને છે. દરેક કાર્ય પૂર્ણતાને વ્યક્ત કરે એ રીતે કરવામાં આવે તો પરમાત્મા પૂર્ણ છે, અને તેઓ કાર્ય દ્વારા અભિવ્યક્ત થઈને વ્યક્તિની સમગ્ર ચેતનાને આવરી લે છે. શ્રીમાતાજી કહે છે કે દરેક કાર્યમાં તમારે સ્વચ્છતા, સુંદરતા, સંવાદિતા અને સંયોજનનું પૂરેપૂરું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. પૂર્ણતાની અભિવ્યક્તિ માટે કરવામાં આવેલાં કાર્યો દ્વારા વ્યક્તિ પોતે જ પૂર્ણતા પ્રત્યે ખુલ્લી થવા લાગે છે અને ઊર્ધ્વ શક્તિઓના સંપર્કમાં આવે છે અને કર્મો પછી એના માટે પૂર્ણ એવા ભગવાનનું અનુસંધાન કરાવનાર બની રહે છે.
[3] કાર્યો અર્પણ રૂપે કરવાં જોઈએ :
સાધનામાં કાર્યનો પ્રકાર મહત્વનો નથી. પણ તે કઈ ચેતનામાંથી કરવામાં આવે છે અને કઈ ભાવનાથી કરવામાં આવે છે, તે મહત્વનાં છે, એક જ પ્રકારનું કાર્ય હોય પણ જો વ્યક્તિ સામાન્ય ભૂમિકા પરથી કરી રહી હોય તો તે બોજારૂપ લાગે છે, પણ જો તે પ્રભુને અર્પણ કરવા માટે કરી રહી હોય તો તે કાર્ય તેને પ્રભુના સાંનિધ્યમાં મૂકી આપે છે. કેમકે કાર્ય કરતી વખતે તેના મનમાં પ્રભુનું સ્મરણ હોય છે કે આ કામ હું પ્રભુને અર્પણ કરવા કરું છું. એટલે કાર્ય દ્વારા સૂક્ષ્મ રીતે તે પ્રભુની સાથે સંકળાઈ જાય છે. કાર્ય કરતી વખતે બધો જ વખત તે પ્રભુ માટે છે – એની યાદ રહેતાં તેની સામાન્ય ચેતનાની સ્થિતિ જ બદલાઈ જાય છે. આમ કાર્ય તેને પ્રભુની સમીપ લઈ જાય છે. શ્રી અરવિન્દ કહે છે કે, ‘ભગવાનને માટે કરેલું બધું જ કામ સંગીતથી માંડીને સુથારીકામ, રસોઈ કે ઝાડુ વાળવાનું કામ સુદ્ધાં તેની નાનામાં નાની બાહ્ય વિગતમાં તેમ જ તે જે ભાવથી કરવામાં આવે છે, તે ભાવમાં પૂર્ણ કરવું જોઈએ. એવું જ કામ અર્પણ રૂપ બની શકે છે.’ પ્રભુને નિવેદન કરીને, કાર્ય માટે તેમની પ્રેરણાશક્તિની અભીપ્સા કરીને, પછી કામ કરવામાં આવે અને તે કાર્ય અર્પણ રૂપે કરવામાં આવે તો એ કાર્ય દ્વારા વ્યક્તિને પ્રભુનું સાન્નિધ્ય સાંપડે છે.
[4] કાર્યો એકાગ્રતાપૂર્વક કરવાં જોઈએ :
સામાન્ય રીતે મનુષ્ય કાર્ય કરે છે, ત્યારે તે હાથથી કામ કરતો હોય છે, પણ એનું મન તો બીજે ભટકતું હોય છે. વેરવિખેર થયેલી તેની ચેતનાથી જે કામ કરવામાં આવે છે તે કામ સારાં થતાં નથી. તેથી તેનો થાક લાગે છે. કંટાળો આવે છે. શ્રી માતાજી કહે છે કે જ્યારે તમે કામ કરતાં હો, ત્યારે તમારે સંપૂર્ણપણે એ કાર્યમય જ બની રહેવું જોઈએ. તે સમયે મનમાં બીજી કોઈ યોજનાઓ ઘડાતી ન હોવી જોઈએ. તમારી ચેતનાની ઊંચામાં ઊંચી ભૂમિકા પર રહીને કાર્ય પૂરું કરવું જોઈએ. એકાગ્રતાપૂર્વક કામ કરવાથી સમય અને શક્તિ બંને બચે છે. કાર્યમાં મગ્ન થવું અને તે દ્વારા સાચી ચેતનાને વ્યક્ત કરવી એ પણ એક પ્રકારનું ધ્યાન જ છે. વળી કામ કરતાં કરતાં જ મનુષ્ય નિ:સ્વાર્થતા, આજ્ઞાધીનતા, શિસ્ત, સંવાદિતા, ધીરજ, સહિષ્ણુતા, સત્ય માટેની જાગૃતિ અને પરિપૂર્ણતાની ભાવનાનો વિકાસ આ બધું સહજ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે. ભગવાનને માટે કરવામાં આવતાં કાર્યોથી તો ભગવાનની વિશિષ્ટ શક્તિઓ તો મળે જ છે, પણ પછી ભગવાન સ્વયં પણ મળે છે.
[5] અનાસક્ત ભાવે કર્મો કરવાં જોઈએ :
સામાન્ય રીતે મનુષ્યોને કર્મ પ્રત્યે આસક્તિ હોય છે, એટલે કે ‘આ કામ મારું છે, એ મેં કર્યું છે !’ એવી ભાવના હોય છે. તેથી એ કર્મો બંધનરૂપ બની જાય છે. તેના સારાં-માઠાં ફળ પણ ભોગવવાં પડે છે. પણ કર્મોનો ત્યાગ કરવાનો નથી. કર્મો છોડી દેવાના નથી. પણ કર્મો પ્રત્યે જે લગાવ રહેલો છે, ફળપ્રાપ્તિની જે ઈચ્છા રહેલી છે, તેનો ત્યાગ કરવાનો છે. ભગવાનને અર્પણ રૂપે જ જો કાર્યો કરવામાં આવતાં હોય તો પછી તેમાં આસક્તિ રહેતી નથી. કેમકે જે કંઈ કરવામાં આવે છે. તે સઘળું કાર્ય ભગવાનને જ અર્પણ કરી દેવામાં આવે એટલે પછી તેનાં ફળની આકાંક્ષા પણ રહેતી નથી. પણ એ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ ન હોય અને સંસારમાં રહીને દૈનિક જીવનના બધાં કર્મો કરવાનાં જ હોય તો તે કેવી રીતે કરવાં ? એ દ્વારા સાધના કેવી રીતે થઈ શકે ? આ માટે શ્રીરામકૃષ્ણદેવ એક સચોટ ઉદાહરણ આપે છે કે સંસારમાં તમે મોટા ઘરની કામવાળીની જેમ રહો. એટલે કે મોટા ઘરની કામવાળી શેઠના ઘરે કામ કરે છે, ત્યારે તે શેઠના ઘરને મારું ઘર કહે છે. શેઠના છોકરાને મારો હરિ એમ કહીને બોલાવે છે. પણ મનમાં તે સમજે છે કે આ મારું સાચું ઘર નથી ને મારો સાચો હરિ નથી. મારું સાચું ઘર તો પેલી ઝૂંપડી છે. મારો સાચો હરિ તો તે ઝૂંપડીમાં છે. ઘરને મારું ઘર ને શેઠના છોકરાને મારો છોકરો કહેવા છતાં જ્યારે શેઠાણી કાઢી મૂકે છે ત્યારે તે ક્ષણમાં ઘર છોડીને ચાલી જાય છે. કેમકે તે તેમાં બિલકુલ આસક્ત નથી. એ જ રીતે સંસારમાં રહીને ઉત્તમોત્તમ રીતે બધાં કાર્યો કરવા છતાં જો તેમાં આસક્ત ન હોય તો બિલકુલ દુ:ખ થતું નથી. કર્મોમાં સાચી અનાસક્તિ તો એ કહેવાય કે કામ કરતી વખતે સમગ્ર ચેતના એમાં જ નિમગ્ન હોય અને જાણે એ કામ સિવાય બીજું કંઈ જ કરવાનું નથી. એ રીતે કાર્ય કરવામાં આવે અને એ કાર્ય પૂરું થયા પછી પાટીમાં જેમ અક્ષરો ભૂંસાઈ જાય તેમ તે કાર્યની સ્મૃતિ પણ ન રહે, અને નવું કાર્ય ફરી એ જ રીતે કરવામાં આવે, તો એવી રીતે કાર્યો કરવાથી ચેતનાનો ઝડપી વિકાસ થાય છે.
સામાન્ય જીવનમાં કર્મો મનુષ્યને બંધનરૂપ એટલા માટે થાય છે કે મનુષ્યો પોતાનાં કર્મોમાં એટલા બધા આસક્ત હોય છે કે અનાસક્ત ભાવે કર્મ થઈ શકે એ ખ્યાલ જ તેમને હોતો નથી. મોટેભાગે લોકો એવું માનતા હોય છે કે આસક્તિ ન હોય તો આનંદ કેવી રીતે મળે ? કર્મના સુંદર ફળો ન મળે તો શા માટે મનુષ્ય કામ કરે ? આ વાત પણ સાચી છે. સામાન્ય ભૂમિકામાં તો કર્મની આસક્તિ જ કર્મમાં મનુષ્યોને પ્રેરે છે કેમકે અનાસક્ત ભાવે કર્મો કરવાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવા માટે તો સામાન્ય ભૂમિકાથી ઉપર જવું જોઈએ. રાજા જનક સમગ્ર મિથિલા રાજ્યમાં એક જ હતા કે જેઓ સમગ્ર રાજ્ય ચલાવતા હતા, સંસાર ચલાવતા હતા અને છતાં બધાથી નિર્લેપ હતા. આટલું વિશાળ રાજ્ય ચલાવવા છતાં તેમનું મન આમાં ક્યાંય ચોંટેલું ન હતું. તેથી તેઓ સર્વ કાર્યોનો મહત્તમ આનંદ લઈ શકતા હતા. કાર્યોનો સાચો આનંદ અનાસક્ત ભાવે કર્મો કરવામાં જ રહેલો છે, એ સામાન્ય ભૂમિકામાં સમજાતું નથી. પણ પ્રયત્ન કરતાં અનાસક્ત ભાવે કર્મ કરવાની સ્થિતિ જરૂર પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. એ માટે શરૂઆતમાં કોઈપણ કાર્ય શરૂ કરતાં પહેલાં ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી જોઈએ કે, ‘હે ભગવાન, આ કાર્ય તમને અર્પણ કરવા કરું છું. આ કાર્યમાં તમે સહાય કરો.’ કર્મ પૂરું થયા પછી પણ ભગવાનને અર્પણ કરીને તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી. આ રીતે કરતાં એ કાર્ય પૂરતો તો વ્યક્તિને આનંદ મળે છે. તેનો ઉત્સાહ વધે છે. આ રીતે ભગવાનની શક્તિની અનુભૂતિ થતાં તેના માટે કાર્ય એ ભગવાન સાથેનો સંપર્ક કરાવનાર માધ્યમ બની રહે છે. આ રીતે કામ કરતાં કરતાં કામમાં એટલો બધો આનંદ મળવા લાગે છે કે આસક્તિનો આનંદ એની પાસે સાવ તુચ્છ બની જાય છે. પછી અસલ આનંદની પ્રાપ્તિ થતાં ક્ષણિક ને ક્ષુલ્લક આનંદની ઈચ્છા રહેતી જ નથી.
આ રીતે મનના વલણને બદલીને ભગવાન માટે જો કર્યો કરવામાં આવે તો કાર્ય એ જ પૂજા બની જાય છે. શ્રીમાતાજીએ કહ્યું છે કે, ‘કાર્ય કરવું એટલે શરીરથી પ્રભુને પ્રાર્થના કરવી.’ સામાન્ય પ્રાર્થનામાં તો એકલું મન જ જોડાય છે. શરીર તો સ્થિરપણે બેઠેલું હોય છે. પણ જ્યારે વ્યક્તિ પ્રભુને માટે કામ કરે છે, ત્યારે તેના મનમાં તો સતત એ જ ભાવ હોય છે કે’ ‘હું પ્રભુને માટે કામ કરું છું.’ મનમાં પ્રભુનું સ્મરણ છે અને શરીર કામ કરે છે એટલે શરીર પણ પ્રભુની પ્રાર્થનામાં જોડાય છે. આ રીતે કામ કરવાથી વ્યક્તિની સમગ્ર ચેતના મનોમય અને શારીરિક, પ્રભુને પ્રાર્થના કરે છે. એટલે માત્ર પ્રાર્થનાથી વ્યક્તિની ચેતનાનું જે ઊર્ધ્વગમન થાય તેના કરતાં આ રીતે કાર્ય કરવાથી અનેકગણું વધારે ઊર્ધ્વગમન થાય છે. વળી પ્રભુને અર્પણરૂપ કાર્ય થવાથી વિશ્વમાં દિવ્યતાનો વિસ્તાર વધે છે. એટલા પ્રમાણમાં અદિવ્ય પરિબળો દૂર થતાં વૈશ્વિક જગતમાં આપણું સાવ નાનું એવું કાર્ય પણ ઘણું મોટું પ્રદાન કરનારું બની રહે છે. એ દ્વારા આપણી ચેતનાનું વૈશ્વિક ચેતના સાથે અનુસંધાન થઈ જતાં વૈશ્વિક શક્તિઓની બક્ષિસ મળે છે. વળી ભગવાનને માટે કાર્ય કરવામાં આવતું હોઈને, તેમને અર્પણ કરવામાં આવતું હોઈને, ભગવાન પ્રસન્ન થઈ આપણને બઢતી આપે છે, અને એમના વિરાટ કાર્યોની જવાબદારી સોંપે છે, એટલું જ નહીં પણ એમની વિશિષ્ટ શક્તિઓથી નવાજે છે. આમ ભગવાનને અર્પણ રૂપે કાર્ય કરતાં કરતાં આપણે તેમનાં સીધાં માર્ગદર્શન હેઠળ આવી જઈએ છીએ. અને પછી ભગવાન ક્યારે પેલો પરદો હટાવી લે છે, તેની આપણને ખબર પણ પડતી નથી અને આપણે ભગવાનની સન્મુખ જઈ પહોંચીએ છીએ.